Nhà giáo Trần Duy Châu, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP HCM cùng nhiệm kỳ với tôi sau ngày giải phóng (1975-1985). Nhiệm kỳ đầu tiên ấy của Trường, tôi được cử làm Hiệu trưởng với 3 Phó Hiệu trưởng trong đó anh là người lớn tuổi nhất, hơn tôi 7 tuổi. Anh là người có quá trình tham gia cách mạng lâu nhất trong 4 anh em. Anh cùng quê Thừa Thiên - Huế với tôi song khác huyện. Anh học Trung học ở Huế trước tôi nhiều năm và nổi tiếng học giỏi. Sau Cách mạng Tháng Tám, anh tham gia Giải phóng quân và Vệ quốc đoàn, rồi Quân đội Nhân dân Việt Nam ở Liên khu V, làm đến chức đại đội trưởng, ngày ấy là chức vụ cao lắm trong quân đội. Trước 1954, anh từng tham dự nhiều chiến dịch ở Cực Nam Trung Bộ, ở Tây Nguyên. Sau 1954 ra Bắc, sức khỏe sút kém, anh rời quân ngũ, vào học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Thuộc loại sinh viên lớn tuổi hơn các bạn đồng học, song anh học chăm và học giỏi ở khoa Ngữ Văn. Tốt nghiệp ra trường, anh được phân công làm cán bộ giảng dạy Trường Đại học Sư phạm Vinh. Giỏi tiếng Pháp, mê văn học Pháp, anh là giảng viên Bộ môn Văn học Nước ngoài, chuyên ngành Văn học Phương Tây mà trọng tâm là văn học Pháp. Cũng như hồi ở bộ đội hoặc khi đi học, anh rất cần cù và nhiệt tình ở cương vị nghiên cứu và giảng dạy của một trường đại học đào tạo những người thầy. Trường Đại học Sư phạm Vinh được thành lập từ năm học 1959 - 1960 và hoạt động bình yên chưa được mấy năm thì tiến vào giai đoạn chiến tranh phá hoại của không quân và hải quân Mỹ đối với miền Bắc. Vùng khu IV cũ từ Thanh Hoá đến Vĩnh Linh “là cái cán xoong” hứng chịu bom đạn địch ác liệt và thường xuyên nhất. Vùng Vinh - Bến Thuỷ là một trọng điểm ném bom, bắn phá của địch. Trường phải sơ tán lên miền núi phía tây Nghệ An suốt 10 năm (1965-1975). Anh lập gia đình muộn. Vợ yếu, con thơ, bám trường, bám lớp, bám sinh viên ở địa bàn sơ tán, gian khổ không kể xiết. Trong khi nhiều đồng học, đồng nghiệp được thay nhau đi học tập ở nước ngoài thì người chiến binh cũ của binh đoàn Tây Nguyên ấy vẫn kiên cường cùng vợ con và đồng nghiệp khác vượt qua mọi khó khăn, bảo đảm giảng dạy học tập, nghiên cứu khoa học không bị gián đoạn một thời gian nào. Điều vô cùng đáng quý, có thể nói là chủ nghĩa anh hùng, là mặc dù gian khổ như vậy song anh vẫn không ngừng tự học, mở rộng và nâng cao trình độ tri thức của mình để có một bộ óc có thể nói là uyên bác trong số các nhà giáo - chuyên gia về văn học Phương Tây. Anh còn là nhà hùng biện trong giảng dạy. Vóc người cao lớn, giọng nói sang sảng, anh giảng dạy với chất lượng tri thức và tư tưởng cao, sôi nổi và hấp dẫn. Tôi có vài lần vào giảng dạy ở Vinh, ghé thăm gia đình anh. Thật cảm động đến chảy nước mắt khi thấy anh miệt mài làm chuyên môn trong hoàn cảnh cực kỳ túng thiếu đến như vậy. Nhưng đúng là “Mưa bom bão đạn lòng thanh thản/ Nhạt muối vơi cơm miệng vẫn cười”…( Tố Hữu)
Giải phóng miền Nam, Anh cùng một số cán bộ giảng dạy đại học quê miền Trung và miền Nam được Ban Bí thư Trung ương Đảng điều động về tiếp quản các cơ sở giáo dục đại học ở Sài Gòn . Anh về Đại học Sư phạm trong khi tôi về Đại học Văn khoa. Mấy tháng sau, tôi được điều từ Văn khoa sang Sư phạm, sau đó một thời gian được giao nhiệm vụ phụ trách nhà trường. Từ ngày đó cho đến bây giờ tôi mãi mãi yêu mến và biết ơn anh về sự giúp đỡ của anh đối với tôi. Lớn tuổi hơn tôi, dầy dạn kinh nghiệm chiến trường và đời sống, tính tình vừa mềm mỏng vừa kiên nghị, vừa khiêm tốn vừa tự tin. Rất có tài tổ chức, anh giúp tôi giải quyết nhiều vấn đề trong quản lí nhà trường, bộn bề sau ngày giải phóng với bao nhiêu khó khăn hậu chiến trong những năm 1977 - 1983, giúp đỡ tôi trong công việc quản lí, anh không một chút suy bì hơn thiệt, so sánh cao thấp. Anh nhận lấy các công việc nặng nhọc nhất mà cũng lu mờ nhất như các công việc về đời sống, về dạy học, về thi cử. Tính nóng nhưng rất thẳng và hiền vì luôn luôn công tâm. Anh làm phó cho tôi song tôi luôn luôn yêu mến anh như anh. Còn anh luôn luôn ủng hộ tôi những khi tôi gặp những khó khăn cả những sự bất công hoặc bị hiểu lầm về một vấn đề gì đó. Tình cảm đó của anh đối với tôi cho đến ngày cuối cùng của đời anh vẫn thủy chung. Không chỉ đối với tôi và đối với mọi bạn bè, đồng chí anh đều thủy chung như vậy.
Đời sống của anh về Nam cũng vẫn khó khăn. Để giải quyết một phần, Bộ cử anh đi làm chuyên gia giáo dục ở Châu Phi. Anh đảm nhận công việc ấy không mấy khó khăn vì anh rất nhiều kinh nghiệm, nhiều kiến thức và giỏi ngoại ngữ từ tiếng Pháp học sang tiếng Bồ Đào Nha. Là nhà giáo kháng chiến lão thành, không có học hàm, học vị gì, song qua các bài viết, bài dịch, bài giảng của anh, tôi biết anh rất có trình độ. Anh có để lại các giáo trình về văn học cổ đại Hy Lạp – La Mã, Văn học Phục Hưng, Văn học Pháp thế kỷ XVII và XIII (Trường Đại học Sư phạm và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn sử dụng). Các học trò của anh cũng biết điều đó và quý mến anh.
Từ ngày về hưu, cuộc sống của anh và gia đình có dễ chịu, thanh thản hơn. Các cháu trưởng thành và thành đạt. Chị Trinh vợ anh là niềm hạnh phúc lớn của đời anh, luôn luôn dịu hiền và tận tụy. Chỉ sức khỏe của anh càng về sau càng yếu cho nên sự đóng góp của anh cho văn học, cho giáo dục có bị hạn chế. Song anh có những bài viết rất sắc sảo về giáo dục, về văn học và dịch từ tiếng Pháp những công trình rất khó như “Ngữ học và thi học” của Roman Jakobson, các áng văn của André Gide, để làm tài liệu tham khảo cho giảng viên và sinh viên .
Anh ra đi ở tuổi 82, cũng đã vào cõi thọ của một cuộc đời đầy hoạt động và ý nghĩa với phẩm cách trong sáng và cao quý. Cầu chúc anh yên nghỉ trong lòng đất mẹ, trong sự tưởng nhớ và thương tiếc của đồng chí, bạn bè, người thân và các thế hệ học trò anh trên cả ba miền đất nước.
12/10/2007
Trần Thanh Đạm
Nguyên Hiệu trưởng Trường ĐHSP TP. Hồ Chí Minh
